تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد؟ حقایقی تلخ از اثرات زیست‌محیطی

ظروف یکبارمصرف فقط چند دقیقه مهمان دستان ما هستند؛ اما آیا تابه‌حال به عمر ابدی آن‌ها در طبیعت فکر کرده‌اید؟ اگر شما هم با دیدن کوه زباله‌ها این دغدغه در ذهنتان جرقه زده است که دقیقاً تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد؟ پاسخ علمی آن یک حقیقت تکان‌دهنده است: چیزی بین ۴۵۰ تا بیش‌از ۱۰۰۰ سال بسته به نوع پلاستیک و شرایط محیطی؛ اما چرا طبیعتی که سخت‌ترین تنه‌های درختان را تجزیه می‌کند در برابر هضم یک ظرف پلاستیکی نازک تا این حد ناتوان است؟ چون پیوندهای پلیمری پلاستیک در آزمایشگاه‌ها به‌گونه‌ای پیچیده مهندسی شده‌اند که باکتری‌ها و آنزیم‌های تجزیه‌کننده طبیعت، اصلاً این ماده مصنوعی را به‌عنوان غذا نمی‌شناسند و هیچ ابزاری برای هضم این مزاحم بیگانه ندارند.

در ادامه، قصد داریم با نگاهی تخصصی و محیط‌زیستی، جدول زمانی نابودی انواع پلاستیک را زیر ذره‌بین ببریم، راز سرسختی آن‌ها در طبیعت را بشکافیم و از همه مهم‌تر، راهکارها و ظروف جایگزینی را به شما معرفی کنیم که می‌توانند همین امروز، چرخه این فاجعه هزارساله را برای همیشه متوقف کنند.

چرا پلاستیک تجزیه نمی‌شود؟ دلیل علمی ماندگاری ظروف پلاستیکی چیست؟

برای اینکه درک کنید تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد، ابتدا باید با معنای واقعی «تجزیه‌پذیری زیستی» (Biodegradability) آشنا شوید. در بسیاری از مقالات معتبر محیط‌زیستی تأکید شده است که واژه تجزیه‌پذیر غالباً به‌اشتباه درک می‌شود. وقتی از پلاستیک صحبت می‌کنیم، تجزیه‌پذیری زیستی به‌معنای توانایی میکروارگانیسم‌ها برای هضم زنجیره‌های پلیمری و تبدیل آن‌ها به عناصر طبیعی (مانند دی‌اکسید کربن، متان، آب و زیست‌توده) است. نکته کلیدی اینجاست که در یک تجزیه زیستی واقعی، نباید هیچ اثری از میکروپلاستیک‌ها در محیط باقی بماند.

اما مشکل پلاستیک‌های رایج (مثل پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن) این است که در آزمایشگاه‌ها فقط برای دوام و مقاومت بی‌نهایت مهندسی شده‌اند. پیوندهای شیمیایی در این پلیمرهای مصنوعی به‌قدری مستحکم هستند که آنزیم‌های موجود در خاک و آب، توانایی شکستن آن‌ها را ندارند؛ درنتیجه، پلاستیک‌ها به‌جای هضم شدن در طبیعت، فقط در اثر فرسایش به قطعات بی‌نهایت ریز (میکروپلاستیک) تبدیل می‌شوند و به‌شکل یک سم ابدی در محیط‌زیست باقی می‌مانند.

جدول زمان‌بندی تجزیه انواع پلاستیک (PET، پلی‌اتیلن و ظروف فومی)

پلاستیک‌ها انواع مختلفی دارند و اگر می‌خواهید بدانید تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد، باید به رزین و مواد اولیه آن‌ها توجه کنید. براساس داده‌های علمی منتشرشده در نهادهای زیست‌محیطی، زمان‌بندی ماندگاری پرمصرف‌ترین پلاستیک‌ها به‌شرح زیر است:

• ظروف و بطری‌های شفاف (PET): این ظروف که معمولاً برای بسته‌بندی آب معدنی، نوشیدنی‌ها و برخی غذاها استفاده می‌شوند، بین ۴۵۰ تا ۱۰۰۰ سال زمان نیاز دارند تا از بین بروند.
• پلاستیک‌های پلی‌اتیلن (PE/HDPE): کیسه‌های پلاستیکی ضخیم‌تر و برخی ظروف مات که مقاومت بالایی دارند، معمولاً ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال در محیط‌های طبیعی و لندفیل‌ها (مراکز دفن زباله) دوام می‌آورند.
• ظروف فومی (پلی‌استایرن یا PS): این ظروف که متأسفانه هنوز در برخی رستوران‌ها استفاده می‌شوند، بدترین کارنامه را دارند. تجزیه ظروف فومی بیش‌از ۵۰۰ سال طول می‌کشد و در بسیاری از مواقع، دانشمندان معتقدند که آن‌ها هرگز به‌طور کامل تجزیه نمی‌شوند، بلکه فقط به ذرات سمی تبدیل می‌شوند.

چه عواملی بر سرعت تجزیه پلاستیک تأثیر می‌گذارند؟ 

زمان‌های اعلام‌شده در بخش قبل، اعداد ثابتی نیستند. شاید بپرسید در شرایط مختلف آب‌وهوایی، تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد؟ در پاسخ باید گفت که محیط اطراف نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در این روند دارد. فاکتورهای زیر می‌توانند سرعت نابودی پلاستیک را تغییر بدهند:

• نور خورشید (اشعه UV): اشعه ماوراءبنفش خورشید تنها عاملی است که پلاستیک را به اصطلاح تجزیه نوری (Photodegradation) می‌کند. نور خورشید پلاستیک را شکننده و به میکروپلاستیک تبدیل می‌کند؛ اما پیوند مولکولی آن را از بین نمی‌برد.
• مراکز دفن زباله (لندفیل‌ها): وقتی ظروف پلاستیکی زیر خروارها زباله و خاک دفن می‌شوند، ارتباط آن‌ها با نور خورشید و اکسیژن قطع می‌شود. در این محیط‌های بی‌هوازی (Anaerobic)، تجزیه پلاستیک عملاً متوقف و به یک مومیایی هزارساله تبدیل می‌شود.
• محیط اقیانوس در برابر خاک: در اقیانوس‌ها، آب سرد روند تجزیه شیمیایی را کندتر می‌کند؛ اما برخورد امواج و نمک دریا باعث خرد شدن سریع‌تر ظروف به ذرات ریز می‌شود که متأسفانه این تکه خرده‌ها توسط آبزیان بلعیده می‌شوند.

مقایسه زمان تجزیه پلاستیک با مواد دیگر (کاغذ، شیشه و پسماند ارگانیک)

گاهی برای درک بهتر عمق فاجعه، باید زباله‌ها را با هم مقایسه کنیم. در جدول زیر، زمان ماندگاری متریال‌های مختلف در طبیعت را می‌بینید:

شاید با دیدن جدول بالا فکر کنید شیشه بدترین متریال دنیاست! اما مطالعات معتبر ارزیابی چرخه حیات (LCA) نشان می‌دهد که شیشه برخلاف پلاستیک، هیچ ماده سمی و میکروپلاستیکی از خود ساطع نمی‌کند. بااین‌حال، به‌دلیل وزن بسیار سنگین شیشه، تولید و حمل‌ونقل آن سوخت و انرژی فوق‌العاده بالایی مصرف می‌کند. از نظر علمی، شیشه تنها زمانی دوستدار محیط‌زیست است که ده‌ها بار شسته و استفاده مجدد شود.

بهترین جایگزین ظروف پلاستیکی یکبار مصرف چیست؟

حالا که به‌طور دقیق می‌دانید تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد، وقت آن است که به‌دنبال راهکار باشید. مطالعات زیست‌محیطی ثابت کرده‌اند که بازیافت به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌حل نهایی باشد؛ زیرا پلاستیک‌ها در هر بار چرخه بازیافت دچار افت کیفیت می‌شوند؛ بنابراین، کاهش مصرف و روی آوردن به جایگزین‌های هوشمندانه، بهترین قدمی است که می‌توانید بردارید.

یکی از بهترین و علمی‌ترین راهکارها، بازگشت به متریال‌های بر پایه کاغذ و مقواست. مطالعات معتبر تأیید می‌کنند که کاغذ در بسته‌بندی‌های یکبار مصرف مواد غذایی، عملکرد زیست‌محیطی بسیار بهتری نسبت به پلاستیک دارد. برای مثال، یک کافه می‌تواند با جایگزین کردن لیوان‌های پلاستیکی با یک لیوان کاغذی استاندارد و باکیفیت، به‌جای تولید زباله‌ای که ۵۰۰ سال در طبیعت می‌ماند، ظرفی را به مشتری بدهد که ظرف چند هفته در طبیعت تجزیه می‌شود و به چرخه خاک بازمی‌گردد. ظروف کاغذی نسل جدید نه‌تنها به‌سرعت هضم می‌شوند، بلکه با محیط‌زیست سازگاری کامل دارند.

البته در انتخاب ظروف جایگزین، باید به کیفیت تولید نیز دقت کرد. امروزه برندهای پیشرو مانند شرکت رستاک ظروفی تولید می‌کنند که نه‌تنها از مقوای صددرصد تجزیه‌پذیر ساخته شده‌اند، بلکه در تولید آن‌ها از هیچ‌گونه چسب شیمیایی مضر یا مرکب‌های دارای فلزات سنگین استفاده نشده است؛ مثلاً برای سرو غذاهای گرم یا سالادها در رستوران‌ها، استفاده از کاسه کاغذی کرافت یک جایگزین شگفت‌انگیز برای ظروف فومی و پلاستیکی است. این ظروف مقوایی علاوه‌براینکه هیچ‌گونه شوک حرارتی و مهاجرت شیمیایی به داخل غذا ندارند، پس‌از دور انداخته شدن نیز میکروپلاستیکی از خود به جا نمی‌گذارند و یک راهکار عملی، امن و دوستدار طبیعت محسوب می‌شوند.

سخن پایانی 

پرسش آغازین این مقاله این بود که تجزیه ظروف پلاستیکی چند سال طول میکشد و همان‌طور که خواندید، پاسخ آن یک بازه هولناک ۴۵۰ تا ۱۰۰۰ ساله است. پلاستیک‌ها در طبیعت تجزیه نمی‌شوند، بلکه به‌دلیل ساختار مصنوعی‌شان، فقط به ذرات ریزتر خرد و تا ابد گریبان‌گیر حیات روی زمین می‌شوند. بااین‌حال، ما محکوم به استفاده از پلاستیک نیستیم. درک این اعداد و ارقام به ما کمک می‌کند تا با انتخاب‌های جایگزین مانند ظروف کاغذی تجزیه‌پذیر و ایمن، کاهش مصرف پلاستیک‌های یکبارمصرف و حمایت از سیستم‌های بازیافت از انباشت بیشتر این زباله‌های ابدی جلوگیری کنیم. هر ظرف پلاستیکی که امروز مصرف نمی‌کنیم، هدیه‌ای است به صدها نسل پس‌از ما.

منبع: chariotenergy weforum brownrecycling